مفاهیم

  • گرم شدن زمین یعنی چه؟
  • اثر گلخانه ای چیست؟ و گازهای گلخانه ای چه گازهایی هستند؟
  • آیا می دانید چرا به این گازها، گازهای گلخانه ای می گوییم؟
  • تغییر آب و هوا یعنی چه و اثرات آن چیست؟
  • انسان ها چگونه آب وهوا را تغییر می دهند؟
  • چرا نمی خواهیم زمین گرم تر بشود؟
  • چه اتّفاقی ممکن است بیفتد؟
  • چه کمکی از دست ما برمی آید؟

گرم شدن زمین یعنی چه؟

می‌دانیم که کره زمین به طور طبیعی در اثر تابش خورشید گرم می‌شود، امّا این جا منظور ما از گرم شدن زمین، پدیده دیگری است.این پدیده نسبتا جدید عبارت است از تغییر دمای زمین در اثر فعالیتهای بشری که با تغییرات طبیعی آن فرق دارد. در طول ۱۰۰ سال گذشته، کره زمین به طور غیرطبیعی ۴/۰ درجه سانتیگراد گرمتر شده که این موضوع

 

دانشمندان را نگران کرده‌است. آنها حدس می‌زنند فعالیت‌های صنعتی در ایجاد این مشکل بسیار موثر است و به گرم شدن کره زمین کمک می‌کند.

منظور از«گرم شدن زمین» افزایش میانگین دمای زمین است. «تغییر آب و هوا» در اثر این افزایش دما به وجود می‌آید. گرم شدن زمین موجب تغییر الگوی بارش، افزایش سطح آب دریاهای آزاد و کاهش سطح آب دریاچه‌ها و تاثیرات وسیع بر گیاهان، حیات وحش و انسان ها می‌شود.

 

اثر گلخانه ای چیست؟

گازهای گلخانه ای چه گازهایی هستند؟

به مجموعه‌ای از گازها که مقداری از انرژی خورشید را در جو زمین نگه می‌دارندو باعث گرم شدن جو می‌شوند‍‍، گازهای گلخانه‌ای می‌گویند. بخار آب(H2O)، دی کسیدنیتروژن (NO2)، دی اکسیدکربن (CO2) و متان (CH4) گازهای گلخانه‌ای اصلی هستند. اگر این گازها در جو نبودند، انرژی گرمایی خورشید مجدداً به فضا بر می‌گشت و به این ترتیب هوای زمین ۳۳ درجه سانتیگراد سردتر از الان می‌شد. اثر گلخانه‌ای به افزایش دمای کره زمین در اثر وجود گازهای گلخانه‌ای در جو زمین گفته می‌شود.

 

آیا می دانید چرا به این گازها، گازها‌ی‌ گلخانه‌ای می‌گوییم؟

آیا شما تا حالا یک گلخانه دیده اید؟

گلخانه یک اتاق شیشه‌ای است که نور خورشید از شیشه‌های آن به داخل می‌تابد و هوای گلخانه را گرم می‌کند. اما شیشه‌های گلخانه اجازه نمی‌دهند که این هوای گرم از گلخانه خارج‌شود.

جو یا هوایی که در اطراف ماست، شبیه یک گلخانه است. گازهای گلخانه‌ای در جو درست مثل شیشه‌های گلخانه عمل می‌کنند. نور خورشید پس از عبور از لایه‌های گازهای گلخانه‌ای وارد جو زمین می‌شود. زمانی که نور خورشید به سطح زمین می‌رسد، مقداری از انرژی گرمایی آن توسط خاک، آب و سایر موجودات جذب می‌شود. مقداری هم در جو زمین می‌ماند و باقی مانده آن به فضا برمی‌گردد. اگر مقدار گازهای گلخانه‌ای در جو از حد طبیعی آن بالاتر باشد، انرژی کمتری به فضا برمی‌گردد، در نتیجه جو زمین گرم تر می‌شود و به دنبال آن دمای کره زمین بالا می‌رود.

اثر گلخانه‌ای، کره زمین را به اندازه‌ای گرم نگه می دارد که ما انسان ها بتوانیم بر روی آن زندگی کنیم. اما اگر اثر گلخانه ای شدت یابد، ممکن است دمای زمین به قدری زیاد شود که ما و بقیه گیاهان و جانوران نتوانیم گرمای آن را تحمل کنیم.

 

تغییر آب و هوا یعنی چه و اثرات آن چیست؟

اصلاً «هوا» و «آب و هوا» با هم چه فرقی دارند؟

هر وقت آسمان صاف باشد و گرمای ملایمی به ما برسد و باد به شدت نوزد، می گوییم هوا خوب است. هر وقت آسمان گرفته باشد، باد تند بوزد یا برف و باران ببارد و ما را دچار زحمت کند، می گوییم هوا بد است. معمولاً اخبار هواشناسی ما را از چگونگی وضع هوا آگاه می‌سازد.

هوای برخی مناطق کره زمین معتدل است، یعنی باران به اندازه کافی می بارد و هوا زیاد گرم یا سرد نمی‌شود. هوای بعضی جاها سرد است یعنی برف می‌بارد و دمای هوا سرد می‌شود. جاهایی هم هست که بسیار گرم و خشک است. هر کدام از این جاها یک نوع آب و هوا دارد.

برای تعیین آب و هوای هر منطقه، تغییرات دمای هوا و مقدار باران و برف را در طول سال اندازه گیری می‌کنند. شما هم می‌توانید اندازه تغییرات دمای هوا و مقدار باران و برف را در محل سکونت خودتان به دست آورید. اما برای این که آب و هوای جاهای گوناگون را بشناسیم، باید این مقادیر را چندین سال پشت سرهم اندازه گیری کنیم.

در نقشه ایران، جای شهرهای بابلسر، شهرکرد، بندرعباس و طبس را پیدا کنید. آب و هوای هر یک از این شهرها نمونه آب و هوای یک ناحیه از کشور ماست. در حال حاضر شرایط آب و هوایی جاهای مختلف در اثر گرم شدن کره زمین در حال تغییر است. مثلا شهری مثل تهران را در نظر بگیرید، تهران در نزدیکی رشته کوه البرز قرار دارد. بنا به تعریف آب و هوا، تهران باید هوای سرد بارانی یا برفی داشته باشد، امّا می‌بینید که به علت تغییر آب و هوا، از هوای سرد بارانی یا برفی چندان خبری نیست!

 

انسان ها چگونه آب و هوا را تغییر می‌دهند؟

شاید باور نکنید که انسان ها هم می‌توانند آب و هوای زمین را تغییر دهند. دانشمندان می‌گویند اکثر فعالیت‌های انسان‌ها گاز گلخانه‌ای تولید می‌کند. پس از انقلاب صنعتی و اختراع انواع ماشین آلات صنعتی، انسان ها بافعّالیّت های کشاورزی و صنعتی چهره زمین و آب و هوای آن را دگرگون ساختند. با شروع انقلاب صنعتی روش زندگی مردم عوض شد. قبل از آن مقدار گازهای گلخانه ای در جو کم بود، امّا با رشد جمعیّت و افزایش استفاده از نفت و زغال سنگ ترکیب گازهای اتمسفر نیز تغییر کرد. به طوری که در حال حاضر، غلظت گازهای گلخانه ای از حدود ۲۷۰ واحد به ۳۶۷ واحد رسیده است.

ما برای انجام کارهای خود به انرژی نیاز داریم و این انرژی را از غذا تأمین ‌می‌کنیم. همچنین برای روشنایی و گرم کردن خانه‌هایمان به انرژی نیاز داریم. اتومبیل‌ها برای حرکت به سوخت نیاز دارد. ماشین‌های صنعتی نیز به انرژی نیاز دارند. اکثر انرژی‌های لازم برای موارد فوق به طور مستقیم یا غیر مستقیم از سوخت‌های فسیلی مثل نفت و گاز و زغال سنگ بدست می‌آید. این هاسوخت هایی هستند که سوزاندن آنها گاز گلخانه‌ای آزاد می‌کند!!! آیا می‌دانید که چه وقتی گازهای گلخانه‌ای را به هوا می‌فرستید؟

هر وقت که:

•        تلویزیون تماشا می کنید،

•        با کامپیوتر بازی می کنید،

•        از کولر یا فن کوئل استفاده‌ می‌کنید،

•        از استریو ضبط استفاده می کنید،

•        چراغ را روشن می کنید،

•        لباسهایتان را می شویید یا اطو می‌کنید،

•        سوار اتومبیل می شوید،

•        غذایتان را در مایکروویو گرم می کنید،

•        از بخاری گازی یا نفتی استفاده می کنید،

به تولید گازهای گلخانه‌ای در هوا کمک می‌کنید.

چرا؟

چون شما برای انجام این کارها به برق و سوخت نیاز دارید. آیا می‌دانیداین برق و سوخت از کجا تامین می‌شود؟

خوب، نیروگاهها زغال سنگ و نفت را می سوزانند تا برق تولید کنند و پالایشگاه ها نیز برای تصفیه نفت خام و تولید نفت و بنزین، سوخت مصرف می‌کنند. سوزاندن نفت و زغال سنگ هم گاز گلخانه‌ای تولید می‌کند. پس هر چه شما بیشتر برق مصرف کنید، نیروگاهها از سوخت بیش تری استفاده می‌کنند و در نتیجه گاز گلخانه‌ای زیادتری تولیدمی‌شود.

متان هم یک گاز گلخانه‌ای است. متان چگونه تولید می‌شود؟

وقتی که شما:

•        زباله هایتان را به محل دفن زباله می فرستید،

•        حیواناتی مثل گاو، گوسفند و ... را برای تولید لبنیات و گوشت پرورش می‌دهید،

•        در شالیزار برنج می‌کارید،

•        زغال سنگ استخراج می‌کنید.

اتومبیل ها و کارخانه‌هایی هم که مایحتاج روزانه ما را تولید می‌کنند، مقادیر زیادی از انواع گازهای گلخانه‌ای را به هوا می‌فرستند.

 

چرا نمی‌خواهیم زمین گرم تر بشود؟

بعضی وقت ها مسائل کوچک می‌توانند به مشکلات بزرگی تبدیل شوند! مثلاً به مسواک زدن دندان هایتان فکر کنید. اگر شما یک روز مسواک نزنید، هیچ اتّفاق خاصی نمی‌افتد، امّا آیا می‌دانید اگر یک ماه دندان هایتان را مسواک نزنید، چه اتّفاقی خواهد افتاد؟ این همان چیزی است که برای زمین نیز اتفاق می‌افتد. اگر دمای هوا فقط چند روز، بالاتر از حد طبیعی باشد، چندان مهم نیست- چون دمای زمین تقریباً ثابت می‌ماند. امّا اگر دمای هوا مدت زیادی بطور مداوم بالا برود، کره زمین با مشکلاتی مواجه خواهد شد.

دمای متوسط زمین در طول قرن گذشته تقریبا ۵/۰ درجه سانتیگراد افزایش یافته‌است؛ دانشمندان انتظار دارند که در طول ۱۰۰ سال آینده متوسط دمای زمین ۵/۱ تا ۵/۳ درجه سانتیگراد افزایش یابد. شاید فکر کنید ”این که چیزی نیست“، امّا همین مقدار می‌تواند آب و هوای زمین را به طور بی سابقه‌ای تغییر دهد. زمانی که این پدیده رخ دهد، ممکن است تغییرات بزرگی در سطح آب اقیانوس ها، مزارع کشاورزی و هوایی که تنفس می‌کنیم یا آبی که می‌نوشیم، رخ دهد.

 

چه اتّفاقی ممکن است بیفتد؟

در صورتی که آب و هوا تغییر کند، آب و هوای جایی مثل شهرکرد- که هوای سرد و کوهستانی دارد- گرمتر می‌شود یا مثلا هوای بندر عباس گرم و خشک تر می‌شود. البته ممکن است تغییر آب و هوا برای شهرکردی ها خوشایند باشد، امّا همه تاثیرات ناشی از آن خوشایند نیست. زیرا ممکن است این تغییرات با افزایش بلایای طبیعی مثل سیل و طوفان همراه باشد.

اگر دمای کره زمین زیاد شود، تعداد روزهای گرم سال افزایش می‌یابد و در نتیجه بیماری های ناشی از گرما مثل گرمازدگی و مالاریا زیاد می‌شود. بد نیست بدانید که معمولاّ کودکان و سالمندانی که در کشورهای فقیر زندگی می‌کنند، بیش تر در معرض خطر ابتلاء به این بیماریها قراردارند. زیرا این کشورها سرمایه لازم برای مبارزه با این بیماری ها را ندارند.

با گرم شدن آب و هوا و تأثیر آن بر مزارع کشاورزی، منابع غذایی انسان ها کاهش می‌یابد، آب بیش تری بخار می‌شود و در نتیجه انسان ها با کمبود آب شیرین مواجه خواهندشد. این تغییرات بر روی حیوانات و گیاهان هم تاثیر منفی می‌گذارد. اگر این تغییرات به آرامی اتّفاق بیفتد، جانوران و گیاهان خود را با آن وفق می‌دهند، امّا اگر این تغییرات خیلی سریع اتّفاق بیفتد، حیات وحش با خطرات جدی روبرو می‌شوند. مثلاً پرندگان و جانورانی که در فصل های مختلف سال به جاهای دیگر مهاجرت می‌کنند، ممکن است مکان مناسبی را برای مهاجرت پیدا نکنند و یا غذایی برای خوردن نداشته‌ باشند.

مقدار آب دریاها در اثر ذوب شدن یخ های قطبی افزایش می‌یابد و از سوی دیگر بر اثر افزایش دما، آب دریاها و اقیانوس ها منبسط می‌شود. اگر آب اقیانوس منبسط شود، فضای بیش تری را اشغال می‌کند و در نتیجه سطح آب دریاها بالا می‌آید. سطح آب دریا ممکن است در قرن آینده چند سانتیمتر یا حداکثر ۱ متر بالا بیاید. در این صورت مردمی که خانه‌هایشان در کنار ساحل دریا قرار دارد و جزیره‌نشینان، خانه‌های خود را از دست می‌دهند و مزارع ساحلی هم به زیر آب می‌روند. در اثر بالا آمدن آب دریا منابع آب شیرین نیز غیرقابل استفاده می‌شوند.

 

چه کمکی از دست ما برمی آید؟

گرم شدن زمین مشکل بزرگی است، اما ما می‌توانیم با انجام کارهای بسیار معمولی از شدت گرم شدن آن بکاهیم. از آنجا که گرمای زمین ناشی از تولید گازهای گلخانه‌ای است و بسیاری از گازهای گلخانه‌ای نیز از فعالیت های روزانه ما حاصل می‌شود، پس ما می‌توانیم حداقل سهم خودمان را در تولید این گازها کم کنیم! مثلاً ما می‌توانیم به جای این که هر روز با اتومبیل شخصی به محل کار خود برویم، از اتومبیل یکدیگر استفاده کنیم - در این صورت حداقل ۴ نفر از یک اتومبیل استفاده می‌کنند - در نتیجه بنزین کم تری مصرف می‌شود و گاز گلخانه‌ای کم تری نیز تولید می‌شود. در این جا راه های دیگری برای کمک به کاهش تولید گازهای گلخانه‌ای را به شما نشان می‌دهیم.

مطالعه کنیم!

مطالعه درباره محیط‌ زیست بسیار مهم است. کتاب های خوبی در این زمینه چاپ شده‌است. برای شروع کار می‌توانید از معلّم یا کتابدارتان نیز کمک بگیرید.

در مصرف انرژی صرفه جویی کنیم!

زمانی که به چراغها، تلویزیون و کامپیوتر احتیاج ندارید، آنها را خاموش کنید. از دوچرخه و اتوبوس استفاده کنید و یا پیاده روی کنید. شما می‌توانید با استفاده از اتوبوس ، دوچرخه یا حتی پیاده روی به جای استفاده از اتومبیل شخصی در مصرف انرژی صرفه‌جویی کنید.

دیگران را تشویق کنیم!

با خانواده و دوستان خود درباره گرم شدن زمین صحبت کنید. بگذارید آنها هم از اطلاعات شما استفاده کنند.

درخت بکاریم!

درختکاری هم جالب است و هم راه مناسبی برای کاهش گازهای گلخانه‌ای است. چون درختان، دی اکسید کربن هوا را می گیرند و اکسیژن تولید می‌کنند.

مواد را بازیافت کنیم!

قوطی های کنسرو، بطری های شیشه‌ای، کیسه‌های پلاستیکی و زباله‌های کاغذی را از سایر دور ریختنی‌ها جدا کنید. وقتی که شما این مواد را از زباله‌ها جدا می‌کنید، زباله کم تری را به محل دفن زباله‌ها می‌فرستید و به ذخیره منابع طبیعی مثل درختان، نفت و فلزاتی مانند آلومینیوم و آهن کمک می‌کنید.

وسایل کم مصرف بخریم!

یکی از راههای کاهش مقدار گازهای گلخانه‌ای، خریدن لوازمی است که برق زیادی مصرف نمی‌کنند.بعضی لوازم ـ مثل اتومبیلها، یخچالها و ضبط صوت‌ها و اتوها، طوری ساخته شده‌اند که برق کمتری مصرف می‌کنند. مامی‌توانیم با استفاده از این وسایل به صرفه‌جویی در مصرف انرژی و حفظ محیط زیست کمک‌کنیم.

به برچسب انرژی توجّه کنیم!

لوازم الکتریکی زیادی مثل یخچال ها، فریزرها، کامپیوترها، تلویزیون ها، دستگاه های ضبط صوت و دستگاه های ویدئویی ضبط و پخش معمولاً برچسب های مخصوصی به نام برچسب انرژی دارند. دستگاه های دارای این برچسب علاوه بر صرفه‌جویی در مصرف انرژی به حفاظت از محیط زیست هم کمک می‌کنند.

به علائم روی کالاها توجّه کنیم!

آیا می‌دانید که شما با خرید مواد قابل بازیافت به جای مواد غیرقابل بازیافت به حفظ محیط زیست کمک می‌کنید. پس روی بسته‌بندی کالاها دنبال علامت بازیافت بگردید!

موادی مثل شانه های تخم مرغ و ظرف های پلاستیکی، معمولا بازیافت شده‌اند. در نتیجه برای تولید آنها نسبت به مواد غیربازیافتی انرژی کمتری مصرف می‌شود که همین برای ما مهم است.

انرژی خورشیدی را بکار ببریم!

تصور کنید که امروز، یک روز گرم تابستانی است. اگر شما یک بستنی را در پیاده رو بگذارید، آب می شود. می‌دانید چرا؟

حتما می‌دانید که گرمای خورشید بستنی را آب می‌کند. گرمای خورشید هم یک نوع انرژی است که به آن انرژی خورشیدی می‌گویند. مردم می‌توانند از انرژی خورشیدی برای گرم کردن خانه‌هایشان، ساختمان های اداری، آب و یا حتی تولید برق استفاده‌کنند. هر چند که استفاده از این انرژی گران است اما آلودگی تولید نمی‌کند و به تعمیرات هم نیاز ندارد.

 از طرفی هزینه مصرف آن هم از بقیّه انرژی‌ها کم تر است. مثلاً در کشور ما « نیروگاه خورشیدی یزد » با استفاده از همین انرژی، برق تولید می‌کند.

از اتومبیل ها، کم تر استفاده کنیم!

این روزها اتومبیل یکی از لوازم ضروری زندگی شده‌است. امّا همین اتومبیل ها موجب آلودگی می‌شوند و مقادیر زیادی از گازهای گلخانه‌ای را در هوا رها می‌کنند. خوشبختانه تمام اتومبیل ها به یک اندازه برای محیط زیست مضر نیستند. تعدادی اتومبیل هم وجود دارد که با محیط زیست سازگارترند. این اتومبیل ها می‌توانند با مصرف مقدار کم تری بنزین، مسافت بیش تری را طی کنند. به علاوه آلودگی کم تری هم تولید می‌کنند. استفاده از این اتومبیل های کم مصرف می‌تواند به کاهش مقدار گازهای گلخانه‌ای در جو کمک کند.

 

 برگرفته از  : سایت دفتر طرح ملی تغییرات آب و هوا - سازمان حفاظت محیط زیست